उपयोगी जानकारी

व्यक्तिगत श्रमिकले श्रम समयको बीचमा प्रयोगकर्ताको निर्देशन र निरीक्षणबाट मुक्त भएर स्वतन्त्र रूपमा उपयोग गर्न सक्ने समय। वास्तविक रूपमा काम गरिरहेको छैन तर चाँडै श्रममा लाग्नुपर्ने श्रमिकले अपेक्षा गरेको वा प्रयोगकर्ताबाट कहिले श्रमको माग आउँछ भन्ने अस्पष्ट अवस्थामा पर्खिरहेको 'प्रतीक्षा समय' बाट फरक छ। श्रम मापदण्ड ऐनले श्रम समय लामो समयसम्म जारी हुँदा उत्पन्न हुने श्रमिकको थकान हटाउन र दुर्घटना रोक्नका लागि न्यूनतम ①श्रम समय ४ घण्टाको अवस्थामा ३० मिनेटभन्दा बढी, ८ घण्टाको अवस्थामा १ घण्टाभन्दा बढी आराम समय श्रम समयको बीचमा दिनुपर्ने ②श्रमिकले स्वतन्त्र रूपमा आराम समय उपयोग गर्न दिनुपर्ने कुरा स्पष्ट रूपमा नियमन गरेको छ। आराम समय कसरी व्यवस्था गर्नुपर्छ भन्नेमा श्रम मापदण्ड ऐनले श्रम समयको बीचमा दिनुपर्छ भन्ने मात्र व्यवस्था गरेको छ तर आराम समयको उद्देश्यअनुसार सिद्धान्ततः एकैचोटि दिनुपर्छ (१ घण्टाको खाना समयको रूपमा आराम समय उपयोग गर्न लगाउनु पनि ठीक छ), १ घण्टामा १० मिनेट, २० मिनेट आदि विभाजन गरेर आराम समय दिनु थकान हटाउने, खाना आदि आरामको मूल उद्देश्य पूरा गर्न सक्दैन त्यसैले आराम समय दिएको मान्न सकिँदैन। अर्कोतर्फ श्रम मापदण्ड ऐनले तोकेको समयभन्दा बढी आराम समय दिन सकिन्छ तर बिना तलबको आराम समय लामो समय वा असीमित मान्नु अर्कोतिर अनुचित हुन्छ त्यसैले अनुमति दिइँदैन। साथै आराम समय श्रमिकले स्वतन्त्र रूपमा उपयोग गर्न सक्ने समय भएकोले फोन उठाउनुपर्ने वा सामान·कार्य प्रगति आदि निगरानीको दायित्व दिइएको समय आदि आराम समय हुन सक्दैन, श्रमिकको बाहिर निस्कने प्रतिबन्ध वा आराम समयमा युनियन गतिविधि, राजनीतिक गतिविधि आदि सिद्धान्ततः नियमन गर्न सकिँदैन। तर प्रयोगकर्ताले कार्यस्थल व्यवस्था कायम राख्न वा कम्पनी सुविधा व्यवस्थापनका लागि आवश्यक न्यूनतम निष्क्रिय प्रतिबन्ध मात्र लगाउन सक्छ, अर्थात् मदिरा सेवन वा अन्य श्रमिकहरूको आराममा बाधा पुर्याउने कार्य आदि निषेध गर्न सक्छ। प्रयोगकर्ताले श्रम मापदण्ड ऐनको दफा ५३ लाई उल्लङ्घन गरी आराम समय नदिनु वा आराम दिँदा पनि स्वतन्त्र उपयोग नगर्न दिनु अवस्थामा २ वर्षसम्म कैद वा १०००万 वोनसम्म जरिवाना हुन्छ। ▶[सम्बन्धित नजिर] (१९९१.११.१२. सर्वोच्च अदालत ९१누 ४१४६): श्रमिकले आराम समय उपयोग गरी प्रचार सामग्री वितरण गरेको कार्यले अन्य श्रमिकहरूको आराममा बाधा पुर्याएको वा ठोस रूपमा कार्यस्थल व्यवस्था भंग गरेको नभई कम्पनी पक्षको अनुमति नलिएको भन्ने कारण मात्र उल्लेख गरी श्रमिकलाई अनुशासनिक बर्खास्तगी गरेको कुरा अनुशासनिक विवेकाधीन अधिकार प्रयोगको दायरा बाहिर गएकोले अनुचित हो।