उपयोगी जानकारी

श्रम मापदण्ड ऐनको धारा ६१ ले निश्चित दायराका श्रमिकहरूलाई श्रम मापदण्ड ऐनको कार्य समय, विश्राम र छुट्टी सम्बन्धी प्रावधानहरू लागू नगर्ने व्यवस्था गरेको छ जसले कार्य समयको नियमन मार्फत संरक्षणबाट बहिष्कृत गर्दछ।
संरक्षणबाट बहिष्कृत श्रमिकहरूको दायरालाई श्रम मापदण्ड ऐनको धारा ६१ को प्रत्येक उपधारा अनुसार तोकिएको छ,
①जमिनको खेती, सिँचाइ, बिरुवाहरूको पुन:रोपण, खेती, सङ्कलन कार्य र अन्य कृषि तथा वन पैदल कार्यहरू,
②जनावरहरूको पालन, मत्स्यजन्य जनावर तथा बिरुवाहरूको समात्ने, पालन कार्य र अन्य पशुपालन, सिल्कवर्म पालन, मत्स्यपालन कार्यहरू,
③निगरानी वा अनियमित रूपमा कार्य गर्ने व्यक्ति जसको प्रयोगकर्ताले रोजगार तथा श्रम मन्त्रालयको मन्त्रीको अनुमति प्राप्त गरेको छ,
④व्यवसायको प्रकार नगनी प्रशासन·निरीक्षण कार्य वा गोप्य सूचना ह्यान्डल गर्ने कार्यहरू (श्रम मापदण्ड ऐन कार्यान्वयन नियमावली धारा ३०)।
फेरि भन्दा कृषि, वन र मत्स्यपालनमा प्रत्यक्ष संलग्न श्रमिकहरू, निगरानी·अनियमित श्रमिकहरू, व्यवस्थापक र पर्यवेक्षकहरूलाई लक्षित गरिएको मान्न सकिन्छ जसमा व्यवसायीहरूसँग एकरूपता छ। यस्ता श्रमिकहरूलाई लागू नहुने प्रावधानहरू श्रम मापदण्ड ऐनको अध्याय ४ र ५ का कार्य समय, छुट्टी, विश्राम सम्बन्धी हुन्, तसर्थ मानक कार्य समय (धारा ४९), लचिलो कार्य समय प्रणाली तथा वैकल्पिक कार्य समय प्रणाली (धारा ५०, ५१), अतिरिक्त कार्यको सीमा (धारा ५२), विश्राम (धारा ५३), साप्ताहिक छुट्टी (धारा ५४), अतिरिक्त तथा छुट्टी कार्यको लागि अतिरिक्त तलब (धारा ५५), क्षतिपूर्ति छुट्टी प्रणाली (धारा ५५ को २), मानिएको कार्य समय प्रणाली तथा विवेकाधीन श्रम प्रणाली (धारा ५६), कार्य समय तथा विश्राम समयको विशेष प्रावधान (धारा ५८), किशोरको अतिरिक्त कार्य सीमा (धारा ६७), महिला तथा किशोरको छुट्टी कार्य सीमा (धारा ६८), सुत्केरी पछि १ वर्ष नपुगेको महिलाको अतिरिक्त कार्य सीमा (धारा ६९) आदि लागू हुँदैनन्। तथापि, श्रम मापदण्ड ऐन धारा ६१ मा लागू नहुने भनेको ‘कार्य समय, विश्राम, छुट्टी सम्बन्धी प्रावधानहरू’ हो, तसर्थ वार्षिक तलबी बिदा सहित प्रसव अवकाश, प्रसूति पूर्वपश्चात् बिदा आदि बिदा सम्बन्धी प्रावधानहरू पूर्ण रूपमा लागू हुन्छन्। साथै अतिरिक्त कार्य वा छुट्टी कार्यको सीमा प्रावधानहरू हटाइए पनि रात्री कार्यको सीमा प्रावधान हटाइएको मान्नु हुँदैन। तसर्थ समय बाहेक कार्यको लागि अतिरिक्त तलब निर्धारण गर्ने धारा ५५ को प्रावधानहरू मध्ये रात्री कार्यको अतिरिक्त तलब र धारा ६८ को प्रावधानहरू मध्ये महिला र किशोरको रात्री कार्य सीमासम्बन्धी सामग्रीहरू लागू हुनुपर्छ। साथै श्रम मापदण्ड ऐन धारा ६१ मा लागू नहुने भए पनि रोजगार नियम वा सामूहिक सझौतामा अतिरिक्त कार्य सीमित गर्ने, साप्ताहिक छुट्टी तथा छुट्टै तोकिएका छुट्टाहरू राख्ने सीमित गर्ने होइन।