उपयोगी जानकारी

सजायको धम्कीमा बाध्य गरिने सबै प्रकारका श्रम, सामान्य सैनिक सेवा, सामान्य नागरिक कर्तव्यहरू, अदालतको फैसलाको परिणामस्वरूप सार्वजनिक संस्थाहरूको निगरानी तथा नियन्त्रणमा गरिने कैदीहरूको श्रम, आपतकालीन अवस्थामा परिचालन र हल्का सेवा बाहेक (अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन, आईएलओ नम्बर २९ सम्झौता: बाध्यकारी श्रम सम्बन्धी सम्झौता)। साथै आईएलओ नम्बर १०५ सम्झौता (बाध्यकारी श्रम उन्मूलन सम्बन्धी सम्झौता) अनुसार राजनीतिक शिक्षा, आर्थिक विकास, श्रम नियमन, हड्ताल सहभागिताप्रतिको प्रतिबन्ध, भेदभावपूर्ण व्यवहारको साधनको रूपमा प्रयोग हुने बाध्यकारी श्रम निषेध गरिएको छ। ※नम्बर २९ सम्झौताद्वारा अपवाद मानिएको अनिवार्य सैनिक सेवाको अवधिमा गरिएका गैर-सैनिक क्रियाकलापहरूको अवस्थामा पनि त्यस्तो श्रमको परिचालन आर्थिक विकासको उद्देश्यले बाध्यकारी रूपमा गरिएको छ भने यो नम्बर १०५ सम्झौता उल्लंघन हुन्छ।